Covid sem alheimsverkefni-hlekkur

Það er ljóst að Covid-19 faraldurinn snertir ekki aðeins einstaklinga og þjóðlönd heldur er hann alheimsvandi sem þarf að leysa með áður óþekktum aðferðum. Vísindafélag Íslands boðar til málþingsins „Covid sem alheimsverkefni“ þar sem fjallað verður um þær sameiginlegu áskoranir sem þjóðir heims standa frammi fyrir í kjölfar faraldursins. Málþingið hefst kl 12 á Zoom. Hér er hlekkur til að horfa en upptaka verður birt hér á heimasíðunni að því loknu.

https://eu01web.zoom.us/j/65231411477

Covid sem alheimsverkefni – málþing

Það er ljóst að Covid-19 faraldurinn snertir ekki aðeins einstaklinga og þjóðlönd heldur erum við að fást við alheimsvanda sem þarf að leysa með áður óþekktum aðferðum. Vísindafélag Íslands stendur fyrir málþingi þriðjudaginn 24. Nóvember á Zoom með yfirskriftinni „Covid sem alheimsverkefni“ þar sem fjallað verður um þær sameiginlegu áskoranir sem þjóðir heims standa frammi fyrir í kjölfar faraldursins.

Frummælendur eru:

Eyja Margrét Brynjarsdóttir, prófessor í heimspeki við HÍ, ræðir um siðferðileg álitamál sem upp hafa komið varðandi Covid

Hafdís Hanna Ægisdóttir, verkefnisstjóri hjá Stofnun Sæmundar fróða við Háskóla Íslands, ræðir umhverfismál í samhengi við heimsfaraldurinn

Jón Gunnar Bernburg, prófessor í félagsfræði við HÍ talar um hóphegðun

Lisa Herzog, prófessor í heimspeki við University of Groeningen ræðir rammann um sanngjarna útdeilingu bóluefnis.

Fundarstjóri er Elmar Geir Unnsteinsson.

Athugið að málþingið fer fram á ensku.

Hlekkur verður settur hér inn að morgni fundardags og upptaka af málþinginu verður einnig aðgengileg á síðunni að því loknu.

Netfyrirlestur um friðarverðlaun Nóbels-hlekkur

Vísindafélag Íslands stendur fyrir fyrirlestri um friðarverðlaun Nóbels á fundaforritinu Zoom í dag kl 12. Þar munu þau Bryndís Eva Birgisdóttir prófessor í næringarfræði við Matvæla- og næringarfræðideild Háskóla Íslands og Stefán Jón Hafstein, sendiherra Íslands hjá World Food Programme og FAO í Róm, segja frá starfsemi Matvælaáætlunar SÞ en stofnunin hlaut friðarverðlaunin í ár.

Hér er hlekkur á fundinn.

https://eu01web.zoom.us/j/62456183601

Nóbelsverðlaunin í efnafræði fyrirlestur í dag og hlekkur



Þriðji fyrirlesturinn í fyrirlestraröð Vísindafélags Íslands um
Nóbelsverðlaunin 2020 fer fram á Zoom klukkan 12.
Hér er hlekkur til að komast inn á fundinn.

https://eu01web.zoom.us/j/69052343431


Þar greinir Sigríður Rut Franzdóttir, dósent í líffræði við Líf – og umhverfisvísindadeild Háskóla Íslands, frá rannsóknum nóbelsverðlaunahafanna í efnafræði, þeirra Emmanuelle Charpentier og Jennifer A. Doudna.


Nánar:
Nóbelsverðlaunin í efnafræði 2020 hljóta þær Emmanuelle Charpentier og Jennifer A. Doudna fyrir þróun DNA raðbreytingartækni sem hefur gjörbylt rannsóknum í lífvísindum á aðeins átta árum. Bakteríur eiga sínar sértæku varnir gegn veirum og öðru framandi erfðaefni, svokölluð CRISPR kerfi sem mætti kalla DNA-bókasafn minninga um fyrri sýkingar viðkomandi stofna. Kerfin byggja í stuttu máli á því að stýra rofi kjarnsýra á raðsértækan hátt með aðstoð RNA. Charpentier og Doudna sýndu fram á hvernig kerfið virkar í Streptococcus pyogenes og að hægt væri að einfalda og forrita kerfið til að klippa næstum hvaða tvíþátta-DNA sem er. Þetta var upphafið að CRISPR byltingunni en tæknin gerir vísindamönnum kleift að raðbreyta erfðaefni á markvissan hátt í nær hvaða lífveru sem er, t.d. til að fella út genavirkni, skjóta inn erfðaefni eða gera við galla í erfðaröðum. Horft er til þessarar tækni sem lækningaraðferðar en notkun hennar til að raðbreyta erfðaefni varanlega í kímlínu mannsins er umdeild. Tæknin hefur einnig opnað nýjar víddir í rannsóknum á genastarfssemi í lífverum sem ekki teljast til hefðbundinna tilraunalífvera. Mikil þróun hefur átt sér stað síðan 2012 og fjölmörg afbrigði CRISPR tækni hafa komið fram sem nýtast í ólíkum tilgangi. Charpentier og Doudna eru einungis sjötta og sjöunda konan til að hljóta Nóbelsverðlaun í efnafræði sem hafa verið afhent 112 sinnum frá árinu 1901 og er þetta í fyrsta skipti sem tvær konur deila verðlaununum.

Sigríður Rut Franzdóttir er dósent í líffræði við Líf- og umhverfisvísindadeild Háskóla Íslands. Hún lauk BS gráðu í líffræði og síðar meistaraprófi í heilbrigðisvísindum frá Háskóla Íslands. Árið 2008 lauk hún doktorsprófi í líffræði frá Háskólanum í Münster í Þýskalandi, þar sem hún rannsakaði samspil taugafruma og fylgifruma í þroskun auga ávaxtaflugna. Frá árinu 2009 hefur hún starfað við Háskóla Íslands við kennslu og rannsóknir, með áherslu á greiningu á hlutverkum sameinda í taugafrumum, þroskun og þróun. Við rannsóknirnar er CRISPR tækni beitt til að framkalla og gera við sjúkdómsbreytingar í mannafrumum og til að útbúa verkfæri til smásjárgreiningar á hegðun stakra próteina innan fruma í lifandi ávaxtaflugum.


 

Netfyrirlestur um Nóbelsverðlaunin í læknisfræði 2020

Á morgun, miðvikudaginn 28. október mun Sigurður Ólafsson, sérfræðingur í meltingar – og lifrarsjúkdómum halda fyrirlestur á vegum Vísindafélagsins um Nóbelsverðlaunin í læknisfræði sem voru veitt fyrir rannsóknir á veirunni sem veldur lifrarbólgu C en Sigurður er einn helsti sérfræðingur landsins í meðhöndlun sjúkdómsins.

Fyrirlesturinn er hluti af árlegri fyrirlestrarröð Vísindafélagsins um Nóbelsverðlaunahafa hvers árs og verða fyrirlestrar næstu tvo miðvikudaga og föstudaga.

Fyrirlesturinn hefst kl 12 og fer fram gegnum fjarfundakerfið Zoom og þessi hlekkur https://eu01web.zoom.us/j/66356278006 vísar beint á hann.

Fyrirlestraröð um Nóbelsverðlaunin 2020

Hin árlega fyrirlestraröð félagsins um Nóbelsverðlaunin hefst næsta miðvikudag. Vegna Covid-19 mun hún fara fram á Zoom og munu hlekkir á hvern fyrirlestur birtast hér daginn áður en fyrirlestrarnir fara fram. 
Hér má sjá dagskrána en fyrirlestrarnir hefjast allir klukkan 12 á hádegi. 

Miðvikudagur 28. október
Sigurður Ólafsson,sérfræðingur í meltingarsjúkdómum og lifrarlækningum, kynnir Nóbelsverðlaunin í læknisfræði 

Föstudagur 30. okt
Zhao-He Watse Sybesma,  nýdoktor við Raunvísindadeild HÍ, kynnir Nóbelsverðlaunin í eðlisfræði, í samstarfi við Eðlisfræðifélagið.

Miðvikudagur 4. nóvember
Sigríður Rut Franzdóttir, dósent við líf- og umhverfisvísindadeild HÍ, kynnir Nóbelsverðlaunin í efnafræði

Föstudagur 6. nóvember
Bryndís Eva Birgisdóttir,  prófessor í matvælafræði við HÍ, kynnir Friðarverðlaun Nóbels

Vísindafélag Íslands ályktar um framtíð Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands

Vísindafélags Íslands sendi frá sér umsögn vegna draga að frumvarpi til laga um opinberan stuðning við nýsköpun.

Vísindafélag Íslands er óháður félagskapur vísindamanna á öllum sviðum vísinda. Hlutverk þess er meðal annars að styðja vísindalega starfsemi, stuðla að samvinnu meðal aðila sem sinna vísindum og vinna að bættu starfsumhverfi vísinda hér á landi. 

Tilefni þessa bréfs eru drög að lagafrumvarpi um opingeran stuðning við nýsköpun á Íslandi sem felur í sér viðamiklar breytingar á þeirri starfsemi sem nú fellur undir Nýsköpunarmiðstöð Íslands. 

Vísindafélag Íslands hefur þungar áhyggjur af því að þær aðgerðir sem kveðið er á í frumvarpinu séu ekki nógu vel ígrundaðar og feli í sér meiri skaða en ávinning fyrir nýsköpun og tækniþróun á Íslandi.   

Í frumvarpsdrögunum er kveðið á um að Nýsköpunarmiðstöð Íslands skuli lögð niður og að hluta til verði í hennar stað stofnað óhagnaðardrifið einkahlutafélag, Nýsköpunargarðar, alfarið í eigu ríkisins. Ríkið mun veita Nýsköpunargörðum rekstrarfé og munu eignir Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands í formi tækja og búnaðar renna til hins nýja ríkisrekna einkahlutafélags.  

Nýsköpunargarðar munu taka við hluta af starfsemi og hlutverki Nýsköpunarmiðstöðvar en önnur verkefni verða ýmist lögð niður eða þeim dreift á aðra aðila. Þannig munu efnagreiningar verða í höndum MATÍS og gert er ráð fyrir að byggingarrannsóknir verði framkvæmdar á óskilgreindum stöðum í kerfinu,  fjármagnaðar af nýjum samkeppnissjóði í byggingariðnaði fyrir það fé sem áður var veitt beint til NMÍ.  

Vísindafélagið hefur áhyggjur af því að þessar aðgerðir lýsi miklum vanskilningi á eðli þekkingarstarfs. Við teljum mikla hættu á því að þessar aðgerðir muni vinna mikinn skaða á rannsóknarinnviðum á Íslandi. Þessir innviðir felast bæði í þeim tækjabúnaði sem til staðar er, sem og þeim samlegðaráhrifum sem felast í að reka þá á einum stað auk þeirrar þekkingar sem um rannsóknirnar skapast á þeim stað sem þær eru framkvæmdar. Með því að tvístra starfi NMÍ á svo marga staði er mikil hætta á að sú kunnátta og hæfni sem felst í mannauði stofnunarinnar glutrist niður og það taki langan tíma að byggja hana upp aftur. Vísinda- og rannsóknastarf er mjög háð því að samfella haldist í starfinu og þeim innviðum sem að því snýr og því þarf að stíga varlega til jarðar þegar starfsemi er lögð niður eða færð til innan kerfisins.  

Ekki er vel rökstutt í frumvarpinu að samkeppnissjóður fyrir rannsóknir byggingariðnaði muni sannarlega ná að gegna því hlutverki sem NMÍ gegnir nú. Ekki er sjálfgefið að það sé bolmagn og þekking til staðar annars staðar í kerfinu til þess að sinna því þjónustuhlutverki við byggingariðnaðinn sem NMÍ hefur gert til þessa. Hætta er á að ef fjármagninu er dreift á marga staði í smærri skömmtun verði meiri sóun í kerfinu en þegar þessum rannsóknum sé sinnt af stofnun með skilgreint hlutverk þar að lútandi sem hefur yfir nauðsynlegri þekkingu og tækjabúnaði að búa. Mun eðlilegra hefði verið að stóla áfram á þá kjarnastarfsemi sem felst í byggingarannsóknum NMÍ og bæta við samkeppnissjóði í geiranum til þess að auka sveigjanleika kerfisins. Þannig væri unnt að hámarka árangur með því að tryggja nauðsynlega kjarnastarfsemi en opna fyrir nýjar hugmyndir og þekkingarmyndun sem stofnunin sinnir síður.  

Það er heldur ekki augljóst að hlutverk NMÍ í rannsóknum sem snúa að efnagreiningum eigi betur heima í MATÍS en í NMÍ, og ekki vel rökstutt að sú stofnun hafi yfir nauðsynlegri reynslu og þekkingu að búa til þess að taka við því hlutverki.  

Stjórn Vísindafélags Íslands fagnar því að stjórnvöld hafi hug á því að hlúa að nýsköpun í landinu. Það er þó okkar mat að endurskipulagning stofnana eins og NMÍ þurfi lengri aðdraganda og betri ígrundun til þess að tryggja að ávinningurinn af aðgerðunum verði sannarlega meiri en mögulegur skaði af þeim.  

Aðalfundur Vísindafélagsins 20. maí 2020

Aðalfundur Vísindafélags Íslands var haldinn í Þjóðminjasafninu miðvikudaginn 20. maí síðastliðinn og var fundinum einnig streymt á fundaforritinu Zoom.

Fundarstjóri var Erna Magnúsdóttir, forseti félagsins, og fór hún yfir starfsemi ársins. Eyja Margrét Brynjarsdóttir, féhirðir, kynnti ársreikninga félagsins og einnig var kosið í stjórn þar sem þrír stjórnarmenn létu af stjórnarsetu, þau Oddur Vilhelmsson, Snævar Sigurðsson og Þórdís Ingadóttir og þakkar félagið þeim vel unnin störf. Í þeirra stað voru kosin þau Bylgja Hilmarsdóttir, Elmar Geir Unnsteinsson og Kristinn Pétur Magnússon. Ásamt þeim Eyju, Ernu og nýjum stjórnarmönnum sitja einnig í stjórn Eyjólfur Ingi Ásgeirsson ritari félagsins og Sigrún Ólafsdóttir.

Ennfremur var kjörinn nýr skoðunarmaður í stað Bjarnheiðar Guðmundsdóttur og var það Magnús Már Halldórsson en Halldór Ármannsson heldur áfram störfum fyrir félagið Voru Bjarnheiði einnig þökkuð vel unnin störf.

Rætt var um málþinga – og fræðslufundadagskrá félagsins það sem eftir lifir árs en hún hefur raskast töluvert vegna Covid-19 faraldursins það sem af er ári. Upplýsingar um viðburði á vegum félagsins munu eftir sem áður birtast á þessari síðu eftir því sem efni standa til.

. Að svo búnu var fundi slitið.

Umsögn Vísindafélags Íslands um vegna frumvarps til fjáraukalaga fyrir 2020 (Aðgerðapakka 2).

Eftirfarandi bréf var sent nefndasviði Alþingis í gær, 27. apríl 2020. 

Efni: Umsögn Vísindafélags Íslands vegna frumvarps til fjáraukalaga fyrir 2020 (Aðgerðapakka 2). 724. mál 150. löggjafarþings 2019–2020. 

Vísindafélag Íslands er óháður félagskapur vísindamanna á öllum sviðum vísinda. Hlutverk þess er meðal annars að styðja vísindalega starfsemi, stuðla að samvinnu meðal aðila sem sinna vísindum og vinna að bættu starfsumhverfi vísinda hér á landi. 

Tilefni þessa bréfs eru frumvarp ríkisstjórnar Íslands til fjáraukalaga fyrir árið 2020 (þingskjal 1253 – 724. mál) og frumvarp um frekari aðgerðir til að mæta efnahagslegum áhrifum í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveiru (þingskj. 1255 – 726. mál) sem heyra undir svokallaðan Aðgerðapakka 2 til að bregðast við áhrifum heimsfaraldursins. Við erum jafnframt fús til að funda með viðeigandi embættis- eða nefndarmönnum til að ræða þessar ráðleggingar og þar með leggja frekar af mörkum til þeirrar vinnu sem nú fer fram við að bregðast við áhrifum faraldursins.  

Í fyrsta aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar vegna COVID-19, sem tilkynnt var um í mars, er að finna 1400 millj. kr. aukningu á fé til Rannsóknasjóðs, Innviðasjóðs og Tækniþróunarsjóðs, sem skiptist þannig að 700 milljónir fara til Rannsóknasjóðs og Innviðasjóðs og 700 til Tækniþróunarsjóðs.  

Í Aðgerðapakka 2 er í frumvarpi til fjáraukalaga kveðið á um 2.300 m.kr. aukningu á fé til að efla nýsköpun og þróun. Þær skiptast í 500 m.kr. í Matvælasjóð sem mun stuðla að nýsköpun og þróun í innlendri matvælaframleiðslu, 1.150 m.kr. til sprota- og nýsköpunarsjóðsins Kríu, 100 m.kr. í kynningarátak um að verja störf og auka verðmætasköpun á Íslandi, 300 m.kr. til Nýsköpunarsjóðs námsmanna og 250 m.kr. til launasjóða listamanna. Meðal annarra atriða sem tengjast rannsóknum og menntun má nefna 2.200 m.kr. í átak til að fjölga tímabundnum störfum fyrir námsmenn og 500 m.kr. í sumarnám á háskólastigi. 

Þær aðgerðir sem kveðið er á um þarna eru mikilvægar. Hins vegar er það stjórn Vísindafélagsins mikið áhyggjuefni að algerlega vantar stuðning við grunnrannsóknir í aðgerðapakka 2. Til þess að takmarka ekki getu okkar til að takast á við núverandi áskoranir þarf að vanda vel til forgangsröðunar í vísindum og tækni þannig að veikir hlekkir í kerfinu takmarki ekki getu okkar til að takast á við þessar áskoranir. Grunnrannsóknir eru ekki einungis einn hlekkur íslenskrar nýsköpunar, heldur eru undirstaða hennar og því er mikilvægt að hlúa að þeim til þess að hámarka ávinning íslensks þekkingarsamfélags. Þá hefur það sýnt sig á undanförnum vikum og mánuðum hve mikilvægt er að vandað sé til verka við alla upplýsingagjöf og að stutt sé við upplýsta umræðu og ákvarðanatöku. Forsendur fyrir því að það sé mögulegt hvíla á öflugu vísindastarfi í landinu, sem er meðal annars nauðsynlegur grundvöllur þess að fjölmiðlar geti rækt hlutverk sitt með ábyrga umfjöllun og gagnrýna hugsun að leiðarljósi. 

Ábati grunnrannsókna er næstum alfarið samfélagslegur, ófyrirsjáanlegur en þó ótvíræður, og því ætti hið opinbera að telja það forgangsatriði og skyldu að styðja við þær. Grunnrannsóknir eru almannagæði sem ríkinu ber að fjárfesta í svo að samfélagið allt fái að njóta þeirra, bæði í þeim ávinningi sem kemur fram efnahagslega sem og í bættum lífskjörum. 

Þessi mikla áhersla á síðari stig nýsköpunar og rannsókna í Aðgerðapakka 2 er nánast öll í þá átt að að styðja við framleiðslu- og tæknigreinar og nýsköpun á forsendum sem nýtast fyrirtækjum og undanskilur alveg grunnrannsóknir. Til samanburðar við þá fjárhæð sem veitt hefur verið aukalega til Rannsókna- og Innviðasjóðs, 700 m.kr., viljum við benda á að samkvæmt öðru frumvarpi sem einnig er hluti af Aðgerðapakka 2, frumvarpi um frekari aðgerðir til að mæta efnahagslegum áhrifum í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveiru (þingskj. 1255 – 726. mál), er lagt til að endurgreiðslur til nýsköpunarfyrirtækja geti numið allt að 900 m.kr. til hvers einstaks fyrirtækis, og því geta stök fyrirtæki fengið úr ríkissjóði endurgreiðslur sem eru hærri en öll viðbótin í Rannsókna- og Innviðasjóð.  

Vissulega mun aukið fjármagn til Rannsóknasjóðs og Innviðasjóðs, úr Aðgerðapakka 1 sem nemur 30% tímabundinni aukningu á fjármögnun þessara sjóða, nýtast að einhverju leyti til þessara rannsókna. Mikilvægt er þó að hafa í huga að úthlutanir af fjárlögum til Rannsóknasjóðs hafa um það bil staðið í stað síðan 2016 þrátt fyrir mikinn vöxt og fjölgun vísindamanna og grósku í íslenskum vísindum. Árangurshlutfall umsókna í sjóðinn var nú síðast komið niður í 14%, og hefur ekki verið lægra síðan árin rétt eftir efnahagshrunið 2008. Þetta sífellt lækkandi árangurshlutfall hefur valdið því að íslenskar grunnrannsóknir hafa orðið mun brotakenndari og viðkvæmari en ella og gildir þetta á öllum sviðum grunnrannsókna. Eigi sjóðurinn að halda í við íslenskt rannsóknarumhverfi og hlúa að því sem skyldi þyrfti að tvöfalda hann og gæta þess að hann haldi ávallt í við hagvöxt. 

Stór hluti styrkúthlutana Rannsóknasjóðs fer í launagreiðslur til ungs vísindafólks, bæði doktorsnema og nýdoktora, sem stendur nú, rétt eins og aðrir, frammi fyrir skraufþurrum atvinnumarkaði. Aukið fé í Rannsóknasjóð skilar sér þannig beint í fjölgun starfa fyrir ungt vísindafólk. Hið gjörbreytta samfélagsástand sem við búum nú við kallar á auknar rannsóknir í hug-, félags- og menntavísindum þar sem margar forsendur hafa breyst nánast á einum degi. Heimsmyndin er ný og margt sem miðað hefur verið við í eldri rannsóknum hefur úrelst á fáeinum vikum. Eins er mikilvægt nú sem aldrei fyrr að hlúa að rannsóknum í líf- og heilbrigðisvísindum. Og enn má nefna að grunnrannsóknir á öllum sviðum vísinda eru undirstaða alls vísindastarfs og við þá samfélagsuppbyggingu sem nú er ráðist í við þetta mikla áfall er áríðandi að láta þær ekki mæta afgangi. Þessar rannsóknir verða sjaldan gerðar í nýsköpunarvinnu fyrir fyrirtæki, en þau munu taka við keflinu þegar árangur grunnrannsóknanna sýnir sig. Einnig er rétt að benda á að tímabundin sumarstörf fyrir námsmenn nýtast ekki í þessum tilgangi fyrir vísindafólk sem lokið hefur framhaldsnámi og sinnir sjálfstæðum rannsóknum, þótt þau geti vissulega verið kærkomin og gagnleg til að styðja við vísindafólk framtíðarinnar. 

Stjórn Vísindafélags Íslands fagnar því að ríkisstjórnin hafi hug á því að hlúa að þekkingarsköpun í landinu og hvetur því til þess að hugað verði betur að þeim sjóðum sem skapa undirstöðuna fyrir þekkingaröflun í landinu og leiða verði leitað til að styðja við starfsemi á öllum sviðum vísinda. 

Með vinsemd og virðingu, 

Stjórn Vísindafélags Íslands, 

Erna Magnúsdóttir, dósent við Háskóla Íslands 

Eyja Margrét Brynjarsdóttir, prófessor við Háskóla Íslands 

Eyjólfur Ingi Ásgeirsson, dósent við Háskólann í Reykjavík 

Oddur Vilhelmsson, prófessor við Háskólann á Akureyri 

Sigrún Ólafsdóttir, prófessor við Háskóla Íslands 

Snævar Sigurðsson, sérfræðingur við Háskóla Íslands 

Þórdís Ingadóttir, dósent  við Háskólann í Reykjavík